هنر معماری در کویر یزد
در استان یزد آثار و بناهای بسیاری وجود دارد كه نظر پژوهشگران به آنان معطوف می گردد. نظیر (مساجد ، مدارس ، آب انبارها ، و حسینیه ها ) ولی بناهای یخچالهای قدیمی ، غریب ترین عناصری معماری هستند كه با ایجاد یخچالهای برقی تقریبا به بوته فراموشی سپرده شده اند . در وجود یخچالها كه روزگاری در قلب تابستانهای داغ وسوزان ، خنكای آب گوارا را به درون خانه می كشاند ، رمز و رازی وجود دارد كه حكایت از معجزه فروتنانه خشت خام و دستهای پرتوان معمار فرزانه ای می كند تا عشق خدمت به خلق را در شاهكار معماری كویر به عرصه ظهور برساند .
در حال حاضر تعداد معدودی از این یخچالها باقی مانده است كه در اینجا سعی شده تا به ویژگی معماری و عملكرد خاص آن در ناحیه كویری پرداخته شود . از پیشینه تاریخی یخچالها تا دوره صفویه اطلاعاتی در دست نیست . تنها در سفرنامه دكتر جان فرایر در قرن یازدهم اشاره می كند كه « در این زمان ذخیره ساختن یخ ؛رسمی متداول و دیرین سال شمرده می شود و امكان آن می رود كه همراه با مغولان وارد ایران گردیده است . همچنین شاردن، دورنمایی از شهر كاشان را درسفرنامه خود به تصویر می كشد و یخچالهای این شهر را در بیرون از قلعه و برج وباروی شهر نشان داده است . و به معماری یخچالها در اصفهان اشاراتی كرده است .
استان یزد نیز با توجه به كویری بودنش از این معماری بی بهره نبوده است و هنوز درجای جای آن از جمله به شهرستان میبد و ابركوه نیز می توان آثاراین شاهكار معماری را مشاهده كرد . ولی قبل از هر چیز شایان ذكر است كه فن ساختمانی و شیوه معماری در ساختمانهای یخچالها به گونه ای است كه دقت و نكته سنجی سازندگان و معماران این واحدها را به نكات عمده ومهمی چون عایق كاری بنا ، حفظ برودت مناسب جهت نگهداری یخ ، مصالح ساختمانی و چگونگی تهیه یخ پرداخته شود.
یخچالها بطور عمده از سه قسمت تشكیل شده اند ، دیوار طویل سایه انداز ، مخزن یخ و حوضچه های تولید یخ . ▪ دیوار سایه انداز بسیار طویل و بلند می باشد
ارتفاع این دیوارها كه گاهی تا ۱۰ متر می رسد در طول روز از تابش آفتاب بر روی آبهای منجمد شده در حوضچه ها جلوگیری می كند . گاه جهت استحكام بیشتر دیوار سایه انداز اقدام به احداث پشت بندهای بزرگ در قسمت جنوبی دیوار می كردند . دیوارهای سایه انداز در پایین دارای ضخامتی زیاد بوده و به تدریج در بخشهای فوقانی از قطر آنها كاسته میشود .
▪ حوضچه های تهیه یخ : گودال مستطیل شكل است كه به موازات دیوار سایه انداز و در بخش شمالی آن حفرشده و طول آن اندكی كمتر از طول دیوار وعمق آن ۳۰ الی ۵۰ سانتیمتر و گاه بیشتر بوده است . این گودال محل تهیه نخ در شبهای سرد زمستان بود .
▪ مخزن یخ: این مخازن معمولا در پشت دیوار سایه انداز و در بخش جنوبی آن و در بعضی موارد بوسیله یك یا چند مدخل ورودی به بخش شمالی راه می یابد . انبار یخ نیز گودالهای عمیق و بزرگی هستند كه در وسط مخزن یخ حفرشده اند .شكل این گودالها در یخچالهای گنبد دار بصورت دایره با شعاعی تا حدود ۴ متر و گاه بیشتر می باشد. دیوار این گودالها از سنگ یا آجر یا اندود كاهگل ساخته می شد .و پشت آن با مصالح عایقی چون خاكه زغال و یا مصالح دیگر پر می گردد .جهت دستیابی به كف این گودالها از پله های كوچكی كه در دیوار آن تعبیه می شد استفاده می گردید همچنین چاهی در بیرون از یخچال حفر كرده و بوسیله مجاری باریكی كه دركف گودالهای یخ تعبیه می نمودند تا آب حاصل از ذوب یخ را به این
چاهها هدایت می كردند .
میبد یكی از نمونه های نادر شهرهای باستانی ایران به شمار میرود كه راههای باستانی این دیار پیر را سواران مادی و پارسی ، اشكانی و ساسانی در نوردیده اند و در دوره های بعد نیز كاروانهایی كه از چهار سوی ایران بیابانهای مركزی را می بریدند و در این پایگاه امن از تشویش بیابان می آسودند یكی از این راههای باستانی شاهراه ری –كرمان می باشد كه مجموعه كاروانی رباط كه متشكل از كاروانسرا ،چاپارخانه ، آب انبار و یخچال می باشد.در قسمتی از راه باستانی قرار دارد .
ساختمان عظیم خشت و گلی یخچال میبد روبروی كاروانسرا واقع گردیده و با ایجاد خیابان كشی از این مجموعه مجزا گردیده است . این یخچال روزگاری عطش مسافران كویر را سیراب می نموده است . محوطه یخبند میبد حوض گلی كم عمقی به مساحت تقریبی ۸۰۰ متر مربع و به عمق تقریبی نیم متر است دیوارهای بلند سایه انداز به ضخامت ۲ متر و به بلندی ۸ متر است كه به چند طاق نما و ستون تقسیم شده است طول دیوار جنوبی ۴۲ متر و دیوارهای شرقی و غربی هر یك ۲۰ متر می باشد، یك درگاه اصلی به پهنای ۲و۲۰ و بلندی ۲ متر درمیان دیوارجنوبی به مخزن و گنبد راه دارد و تقریبا تمام رفت و آمدها وانبار كردن و تخلیه یخ از این درگاه صورت می گرفته است درگاه دیگری به قرینه آن در سمت شمال گنبد تعبیه شده كه نقش چندانی نداشته و غالبا آنرا می بسته اند . درگاه اصلی نیز فقط در هنگام رفت و آمد باز می كرده اند مخزن قیفی یخچال را در زمین رسی سختی كنده اند ، قطردهانه این مخزن ۱۳ متر و گودی آن ۶ متراست .
ارتفاع گنبد حدود ۱۵ متر می باشد پهنای دیوار خشتی جدار گنبد از پایین به بالا به طراز ماهرانه ای كاهش می یابد به گونه ای كه پهنای خشت درنوك گنبد از ۲و۴۰ متر به ۲۰ سانتیمترمی رسد .
شهرباستانی ابركوه نیز كه پیشینه آن را به كیكاووس دومین پادشاه كیانیان می رسانند ازمعماری كویری نیز بهره جسته و درجای جای این خطه هنر و معماری كویری نظاره گر هر رهگذر می باشد . یخچال بزرگ ابركوه كه به یخچال آقایی معروف است در سمت غربی جاده آسفالته دیده می شود این بنا با پلانی مدور و حجمی مخروطی شكل یادگاری از دوران قاجاریه در ورودی شهر واقع شده است. در بعضی از یخچالهای مناطق كویری مانند ابركوه علاوه بر دیواراصلی ، دیوارهای دیگری به موازات دیواراصلی ساخته می گردید ، به همان میزان تعداد حوضچه های تولید یخ بیشتر می شد بخصوص اینكه مخزن یخ نسبت به یخچالهای مشابه از حجم و فضای بیشتری برخوردار می باشد .
مصالح بكار رفته در بنا سنگ وخشت و چوب و آهك می باشد كه ابتدا حدود ۵۰ سانتیمتر را با سنگ و ملات ماسه وآهك بنا كرده اند و مابقی را با خشت و گل ساخته اند در شرق بنا سه دیوار چینه ای با فاصله ای معین ایجاد شده است تنها راه ورود به به یخچال دریچه كوچكی در پایین است كه پس از وارد كردن یخ به درون یخچال از همین دریچه مقداری گیاه خشكیده بنام « ییزر» و علوفه مخصوص دیگری روی یخها می ریختند و بلافاصله دریچه را مسدود می كردند تا تابستان باقی بماند این یخچال در سالهای اخیر مرمت گردیده و سطح بیرونی آن با آجر و اندود كاهگل بازسازی شده است .
بطوركلی در معماری كویر ، كمتر راه حلی است كه منحصرا یه یك مساله تعلق داشته باشدمعمار یزدی همیشه بایك تیر چند نشان را می زند . این مفهوم اساس تولید ، نشانه نبوغ و استعداد سازندگان یزدی است كه در دیگر عرصه های تولید نیز به ظهور می رسد .
در خاتمه می توان افزود كه اصول حاكم بر طرح افكنی تمامی یخچالها یكسان است و یخ باید عایقبندی شده و خشك بماند ولی علیرغم وجود مصالح مقاوم ومتناسب ، شرایط اقلیمی ، توسعه صنعت مدرن یخ سازی از منزلت فرهنگی این بناها كاسته است و جا دارد كه ضمن بازسازی یخچالها ، آنان را به كاربری شایسته تبدیل نماید تا این شاهكار معماری از یاد رفته بار دیگر در كویر بدرخشد.
لیست کاروانسراهای مناطق کویری :
 | |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
|
لیست دژ ها و قلعه های مناطق کویری :
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
|
لیست مقالات در ارتباط با کاروانسراها و قلعه ها :
| |
| |
| |
| |
| |
| |
|
سایر قلعه ها :
قلعهٔ مهرجرد
قلعهٔ مهرجرد در محلهٔ در قلعه شهرستان ميبد قرار دارد. قلعهٔ مهرجرد را مىتوان متعلق به دورههاى زنديه و افشاريه دانست. اين قلعه با مصالح خشت و گل و در سه طبقه بنا شده است. حصارهاى قلعه چينهاى و بر روى آن تزييناتى از همان مصالح اصلى بکار رفته است. درِ ورودى قلعه از جنس چوب است.
قلعهٔ ابرندآباد
اين قلعه در روستاى ابرندآباد شهر يزد واقع شده است. اين قلعه از آثار ابرند از سرهنگهاى ايراندخت دختر خسرو پرويز است و قدمت آن به دوران ساسانى مىرسد. قلعهٔ ابرندآباد از خشت و گل و در دو طبقه بنا شده است. از طبقهٔ اول بنا، راهروى کمعرضى که در چهار بدنهٔ بنا ادامه يافته و دريچههايى به داخل قلعه دارد، به جاى مانده است. قلعه داراى سردرى بلند در سه طبقه است. چهار برج مدوّر در چهار گوشه بنا ساخته شده است. در ضلع شمالى و جنوبي، حد واسط دو برج کناري، يک برج با قطر کمتر قرار دارد.
قلعهٔ رباط ابرکوه
اين قلعه در حاشيهٔ غربى شهرستان ابرکوه واقع و متعلق به دورهٔ صفويه است. اين قلعهٔ مسکوني، داراى نُه برج مدوّر است و روى آنها، تزيينات هندسى ديده مىشود. دورتادور برج، نقشهايى شبيه صليب، مربع و لوزى ايجاد شده است. برجها به سه قسمت زير برج، ميان برج و سر برج تقسيم مىشوند. ديوار حصار دور قلعه را، نُه چينه تشکيل مىدهند. مصالح بکار رفته در بناى قلعه، خشت، گل و سنگ است. سنگ با ملات ماسه آهک در زيرسازى و بناى قلعه بکار رفته است. ورودى اصلى قلعه در ضلع شرقى است.
قلعهٔ شواز
مهمترين قلعهٔ کوهستانى شهر يزد، قلعهٔ رفيع، محکم و با عظمت شواز است. اين قلعهٔ مسکونى با مساحت پنج هزار متر مربع، در ارتفاع صد متري، بر فراز صخرههاى سنگى از نوع سنگهاى سفت رسوبى بنا شده و در اطراف آن پرتگاهها و خاکريزهايى با شيب تند وجود دارد. ديوارهاى اصلى بنا از بيرون سنگ و از داخل، خشت خام و درگاه ورودى آن از آجر است. قلعه در طرف شرق گاوپهلوى مرتفعى دارد که از آجر بنا شده و از آن براى کشيدن آب استفاده مىکردند. از زيبايىهاى ديگر اين قلعه، درِ سنگى آن است. علاوه بر اين، در داخل قلعه چند مغازه در دل سنگ کندهاند که شباهت بسيار به مغازههاى ميمند کرمان و لاريجان مازندران دارد.
قلعهٔ مروست
اين قلعه در مرکز شهر مروست واقع شده و متعلق به قرن هفتم هـ.ق است. قلعهٔ مروست با مصالح خشت و گل و بکارگيرى آجر در سردر بنا، بر فراز بلندى مشرف به شهر قرار دارد و در سه گوشهد آن، سه برج مدوّر به چشم مىخورد. در گوشهٔ ضلع جنوب شرقي، به جاى برج ورودي، سردر ورودى قلعه قرار دارد. ورودى قلعه به يک هشتى با پوشش گنبدى مىرسد. سردر ورودى در دو طبقه بنا شده، سقفهاى طبقهٔ اول آن کاملاً فرو ريخته و تنها پايههاى آن به جاى مانده است. يک حلقه چاه کمعمق در ضلع شمال شرقى قلعه ديده مىشود. قسمتى از اصطبل ضلع جنوب غربى قلعه با پوشش طاق و تويزه، هنوز باقى مانده است.
قلعهٔ رحمتآباد
قلعهٔ رحمتآباد در روستاى رحمتآباد شهر يزد قرار دارد. مالک اوليهٔ اين قلعه، شخصى به نام حاجى ابوالقاسم دشتي بود. زيباترين بخش معمارى اين قلعه، دروازهٔ ورودى و عمارت اربابى آن در ضلع جنوبى است که با آجر ساخته شده است. در چهار طرف اين قلعه، چهار برج نگهبانى به ارتفاع حدود ده متر وجود داشت و ديوارهاى چينهاى با ارتفاع حدود نُه متر، قلعه را محصور مىکرد. در حال حاضر دو برج ديدهبانى آن و قسمتى از حصار ضلع جنوبى باقى مانده است.
قلعهٔ پهلوان بادى
در جنوب غربى شهرستان تفت، در جادهٔ دره گاهان و بر فراز کوهى به نام مليک، دو اثر قديمى به چشم مىخورد. قلعهٔ قديمى پهلوان بادي در عين صعبالعبور بودن، از مصالح آجر ساخته شده است و مربوط به دوران پيش از اسلام است. در داخل اين قلعه بقاياى آسيابى که به آسياب پهلوان بادي معروف است، ديده مىشود.