سهیلا صفرپور دهکردی، کارشناس‌ارشد زبان و ادبیّات فارسی، دانشگاه فرهنگیان، چهارمحال‌وبختیاری، ایران؛

Emrocketmail@gmail.com

چکیده

انسان، موجودی اجتماعی است؛ بنابراین، این جنبه در تمامی علوم و فنون مورد توجه قرار می‌گیرد. هویّت ملّی افراد از طریق فرآیند اجتماعی‌شدن شکل می‌گیرد، به بخشی از شخصیت آنان تبدیل می‌شود و در موقعیت‌های مختلف مورد استفاده قرار می‌گیرد. از این‌رو هنگامی که درسی از کتاب فارسی در کلاس تدریس می‌شود، نخستین موضوعی که ذهن دانش‌آموز را درگیر می‌کند، مسائل جامعه‌شناختی و پیام‌های نهفته در درس است. این پژوهش به‌دنبال پاسخ‌گویی به این سوال می‌باشد که: چه مؤلفه‌های جامعه‌شناختی در محتوای کتاب‌های فارسی دوره‌ی متوسطه‌ی دوم وجود دارد و این مؤلفه‌ها به چه میزان وجود دارند؟ روش پژوهش و مدل اجرایی آن، جامعه آماری، شیوه‌های جمع‌آوری اطلاعات و همچنین پایایی داده‌ها(ضریب کاپا/برآورد قابلیت اعتماد) در این مقاله از تحلیل محتوا(کیفی_کمی) استفاده شده است. برای تعیین مؤلفه­های جامعه­شناختی که شامل فرهنگ(ارزش‌ها و اعتقادات، رفتارها، نمادها و هنجارها)، نهادهای اجتماعی(نهاد خانواده، آموزش و پرورش، سیاست، اقتصاد و نهاد دینی) و تغییرات اجتماعی(تغییر نهادهای سیاسی، تغییر در الگوی رفتار و تغییر در روابط اجتماعی) برگرفته از متون درسی کتب فارسی دوره‌ی متوسطه‌ی دوم شامل پایه‌های دهم، یازدهم، و دوازدهم انتخاب گردید. هر کتاب شامل هجده درس، یک ستایش و یک نیایش است. از این هجده درس، دو درس آزاد وجود دارد که در این پژوهش مورد بررسی قرار نمی‌گیرند. هر درس از دو قسمت تشکیل شده که در جدول‌های جداگانه بررسی شدند. ارزیابی‌داده‌های حاصل از تحلیل نشان می­دهد که در هر سه کتاب فارسی متوسطه دوم مؤلفه‌ی فرهنگ بیشتر از همه است که از این میان زیر مؤلفه‌ی ارزش‌ها و اعتقادات و رفتارها فراوانی بیشتری دارند و سپس مؤلفه‌ی نهادهای اجتماعی زیر مؤلفه‌های نهاد دینی و سیاست بیشترین فراوانی را دارند و سپس مؤلفه­ی تغییرات اجتماعی که از این مؤلفه، زیر مؤلفه‌ی تغییر الگوی رفتار بیشترین فراوانی را دارد.

واژگان کلیدی: مؤلفه‌های اجتماعی، کتاب فارسی، سومین نظام آموزشی، تحلیل محتوا.