معماری

معماري گذشته

معماري مناطق كويري در عين پاسخگويي به نيازهاي انسان و شرايط محيط، جلوه هايي از تجلي كالبد بخشيدن به ارزش ها و باورهاي فرهنگي جامعه را نيز به نمايش مي گذارد مانند بهره گيري از سلسله مراتب، كه در عين اينكه توجه به درون و بطن را به زيبايي نشان ميدهد، با ايجاد قلمروهاي مختلف (خصوصي، عمومي، نيمه عمومي و...) محرميت، خلوت و خصوصيت و امنيت مورد نياز اهل خانه و حرمت خانواده و تجلي ارتباط انسان و طبيعت و فضاي زندگي را در حد اعلايي فراهم مي كند.

در معماري سنتي، جايگزيني و استقرار عناصر و اجزاء در رابطه اي هماهنگ و منطقي و تكميل كننده با ساير اجزا است. اين هماهنگي در مقوله تناسب ها،‌اندازه ها ، رابطه انسان و طبيعت و عناصر طبيعي قابل تعريف و شناخت است. در اين مناطق با وجود شرايط نامطلوب محيطي (عدم وجود رطوبت مناسب، دماي بهينه و ... ) بهره گرفته شده و هم از مفاهيم و نمادهاي معنوي در ايجاد فضاها به زيبايي و زيركي خاصي استفاده شده است كه جنبه سلامت رواني و باورهاي ديني را در بطن خويش نهفته دارد. سيستم حياط مركزي با آب نماها،‌درختان و بازي نور و سايه،‌نمونه هايي از اين دقت و توجه به ايجاد شرايط بهينه براي آسايش در اين مناطق است.

در معماري كويري به مسئله انرژي، منابع طبيعي و بهره برداري درست از آفتاب، جهت ها، باد و ... (به عنوان منابع پايدار انرژي در مقابل سوخت هاي فسيلي ناپايدار) توجه خاص شده است تا حدي كه، يكي از ويژگيهاي بارز معماري اين مناطق مي باشد. شايد بتوان گفت دوري از اسراف و بطالت، استفاده از مصالح بومي، انتخاب رنگ و اشكال مناسب،‌توجه به نوع و روش بهره گيري از منابع طبيعي،‌انتخاب منابع انرژي مناسب ، تلفيق جنبه هاي معنوي و مادي حيات به عنوان بنياد و حتي مسلط بر فعاليتهاي انسان و نتايج حاصله از آنها، احساس مالكيت انسان بر اشياء و فضاها به عنوان عاملي در جهت حفاظت و بهره برداري بهتر از آنها، توجه به روح جمعي به جاي فردگرايي و نمايش، كمال جويي انسان و كمال بخشي به آن و بسياري ويژگيهاي ديگر را ميتوان شاخصه هاي اصلي معماري بومي دانست.

2- سابقه شهر يزد (سير تحولات زيستي و كالبدي در يزد)

به طور كلي در سرزمين هاي اسلامي، شهر اسلامي را ميتوان مجموعه اي از مناطق و محلات متجانس و همگن دانست. گروههايي كه در اين مناطق مي زيسته اند،‌هويت،‌مذهب و قوميت خود را براي قرن ها همچنان حفظ كرده اند. بررسي ها نشان ميدهد كه در گذشته، شهر يزد داراي محلات متعددي بوده است. محلات شهر، جايگاه زندگي طبقات اجتماعي مختلف، صاحبان مشاغل گوناگون و پيروان اديان مختلف بوده است. روابط نزديك اقتصادي، اجتماعي، نظام محله اي ويژه شهرهاي سنتي و شيوه توليد كارگاهي بر سازمان اجتماعي فضايي شهر تأثير داشته است، بطوريكه در يك محله، بخش هاي اعيان نشين،‌صاحبان كارگاههاي خصوصي و فقيرنشين كنار هم قرار داشته و يا دو محله متعلق به اعيان و تهيدستان شهري كنار هم قرار مي گرفته است. خانه هاي اعيان نشين معمولاً مشخص و مانند مراكز محلات در تقاطع و يا در مسير گذرگاههاي اصلي قرار داشته است.

در محلات شهر يك نفر از بزرگان محله از طرف اهالي انتخاب مي شد كه نقش رئيس محله را داشت. بزرگ محله را گاهي،‌كلانتر مي ناميدند كه در اين صورت نقش وي مهمتر بود.

رابطه توليد و كار به صورت رابطه بين استادكار و شاگرد در صنايع وجود داشت و معمولاً كار طاقت فرسا به صورت ميراث به فرزندان و شاگردان منتقل مي شدند.

كارگاهها در مسير گذرگاههاي اصلي شهر و يا در تقاطع آنها قرار داشت. برخي نيز از خانه هاي خود به صورت كارگاه استفاده مي كردند كه در اين صورت توليد شكل خانگي پيدا ميكرد، كارگاههاي نساجي كه با شركت زنان و فرزندان اداره مي شد نقش اساسي در اقتصاد خانه داشت و خانواده را به عنوان يك سازمان اقتصادي فعال مي نمود. اساس اقتصاد شهر را به ويژه صنعت نساجي كارگاهي تشكيل مي داده است.

امروزه اشكال پيچيده روابط اجتماعي – اقتصادي و دگرگون شدن توليد شهري در يزد و تسلط وجه توليد كارخانه اي بر كارگاهي و قرارگيري شهر در شبكه ارتباطات اجتماعي اقتصادي، در سطح كشور، باعث شده كه نظام محله اي در شهر از ميان برود و محله به عنوان يك واحد زندگي شهري به شكل گذشته اهميت خود را از دست بدهد.

شهر يزد، مانند بسياري از شهرها از زمان قاجار و شروع روابط ايران و اروپا شروع به تغييراتي نمود. هر چند اين تغييرات چندان باعث به هم ريختن سيستم هاي كالبدي و روابط اجتماعي – اقتصادي شهر نشد. تغييرات در نظام هاي شهري و محله اي به صورت مشخص از دوران پهلوي اول و خصوصاً در دهه هاي چهل و پنجاه به وقوع مي پيوندد.

ورود ماشين به سيستم هاي ارتباطي شهر،‌ سرعت تحولات،‌گسترش ارتباط و يك نوع تجدد خواهي و شيفتگي در برابر غرب باعث ايجاد شبكه هاي دسترسي جديد يعني خيابان ها با سيستم شطرنجي و شبكه اي،‌همچنين ايجاد محلات جديد در حاشيه شهر با سيستم هاي ساخت و ساز نوين گرديد. اين حركات همراه با تغيير در سيستم روابط اجتماعي و ايجاد ادارات دولتي و ايجاد كارخانه ها و كارگاههاي جديد و بزرگ همراه بود كه به صورت عمده تغيير سيستم سكونتي و كالبدي را از حالت سنتي ودر بافت قديم و الگوهاي گذشته به سيستم شهرسازي جديد و فارغ از روابط اجتماعي – اقتصادي گذشته طلب مي نمود.

3-1- مقدمه

هر واحد جغرافيايي در مقياس كوچك (micro) و چه با مقياس كلان (macro) بعنوان يك سامانه زيستي و حياتي از عناصر متشكله جاندار و بيجان كه هر يك روابط متقابل و پيچيده اي دارد تشكيل ميشود در اين ميان اقليم نه تنها بعنوان يك جزء بلكه به صورت يك عامل هويت و ماهيت بخش ويژگيهاي عمومي ساير اجزاء متشكله يك اكوسيستم يا زيست بوم را نيز تعيين مي كند. بطوريكه بسياري از خصوصيات طبيعي اكولوژيكي انساني مانند پوشش گياهي، وضعيت آبهاي سطحي و زيرزميني، ساز و كار فرسايش و حتي معيشت انسانها نيز تا حدود زيادي به ويژگيهاي آب و هوايي و اقليم شناسي بستگي دارد اين مسئله در زيست بوم هاي خشك و بياباني و مناطق كويري نيز صادق است و همين عوامل محيطي هستند كه در تعيين نحوه پراكندگي، چگونگي سازگاري موجود زنده با محيط و نيز ساختار اجتماعات زيستي نقش اساسي را برعهده دارند. بطور مثال هر گياه يا جانور براي مقابله با عامل اقليم كه تأثير آن از حدود امكانات موجود زنده خارج است بايد خود را با شرايط اقليمي سازگار كند و هر چه توانايي يك سيستم زنده در دفع اختلالات وارده بيشتر باشد به همان نسبت در تعادل اكولوژيكي آن تأثيرگذار بوده و آن سيستم پايدارتر خواهد بود.

لذا شناخت هر چه دقيق تر و همه جانبه مسائل اقليمي ميتواند به نوعي در پايداري زيست بوم‌ها (بخصوص در مناطق خشك و بياباني ) نقش مؤثري داشته باشد.

3-2- خصوصيات اقليمي مناطق گرم و خشك (فلات مركزي)

در اين اقليم كه بيشتر مناطق نيمه استوايي را شامل ميشود بدليل وزش بادهاي مهاجر كه از جنوب غربي و شمال غربي به طرف استوا در حركتند هوا بسيار خشك است اين بادها هنگام عبور از قاره هاي بزرگ بيشتر رطوبت خود را از دست مي دهند علاوه بر اين در مناطق نيمه استوايي كه جزء مناطق پرفشار هستند هوا به دليل حركت از قسمت هاي بالايي اتمسفر به پائين گرم و خشك مي شود توجه به خشكي هوا در اين مناطق كه با ويژگيهاي ديگري همراه است از نظر تأمين آسايش انسان و در نتيجه طراحي ساختمان اهميت فراواني دارد. در شكل (4-1) و نمودار (4-1) حوزه هاي اقليمي مختلف جهان نشان داده شده و خصوصيات اقليم گرم و خشك با ساير اقليم ها مقايسه گرديده است. تابش مستقيم آفتاب در اين مناطق شديد است و 700 تا 800 كيلو كالري در هر ساعت در متر مربع (K.Cal/n/m) در سطوح افقي انرژي توليد مي كند و با افزايش پرتو منعكس شده از سطوح باير زمين شدت آن بيشتر مي شود آسمان اين مناطق در بيشتر مواقع سال بدون ابر است ولي معمولاً بعد از ظهرها در اثر گرم شدن و حركت لايه هاي هواي نزديك به زمين مه و طوفان گرد و غبار پديد مي آيد. رطوبت كم و نبودن ابر در آسمان باعث ميشود دامنه‌ي تغييرات دماي هوا در اين مناطق بسيار زياد شود در تابستان تابش آفتاب در طول روز سطح زمين را تا 70 درجه سانتگيراد گرم مي كند در حاليكه هنگام شب دماي سطح زمين به سرعت كاهش مي يابد و به 15 درجه سانتيگراد يا پايينتر مي رسد دماي هوا در روزهاي گرم تابستان به 40 تا 50 درجه سانتيگراد و در شب ها به 15 تا 25 درجه‌ي سانتيگراد مي رسد در فلات مركزي كه بزرگترين منطقه‌ي ايران است. شكل (4-2) و اطراف آن را ناهمواريهاي مرتفعي محصور كرده صرفنظر از حاشيه‌ي متصل به ارتفاعات و برخي حوزه هاي مستقل داخلي شرايط آب و هوايي گرم و خشك است و از جمله مشخصه هاي آن زمستان هاي سخت و سرد و تابستان هاي گرم و خشك است.

ويژگيهاي معماري بومي مناطق گرم و خشك

ساكنين مناطق گرم و خشك براي غلبه بر مشكلات آب و هوايي اين نواحي تدابير زير را انديشيده اند.

1) بطور كلي در اين مناطق ساختمانها با مصالحي از جمله خشت و گل كه ظرفيت حرارتي زيادي دارند بنا شده اند در مناطقي كه شرايط آب و هوايي بسيار حاد است با ساختن خانه‌ها در دل تپه ها يا زيرزمين زمان تأثير را به بي نهايت رسانده اند و بدينوسيله از شرايط حرارتي متعادل عمق زمين استفاده كرده اند.

2) پلان ساختمان ها تا حد امكان متراكم و فشردگي پلان، باعث به حداقل رساندن تبادل حرارت از طريق جداره هاي خارجي ساختمان هم در تابستان و هم در زمستان مي شود و در نتيجه تا حد زيادي از نفوذ حرارت به داخل ساختمان در تابستان يا زمستان جلوگيري مي‌كند.

3) ساختمان ها معمولاً در بافتهاي متراكم و مجموعه هاي بسيار فشرده بنا شده است به ترتيب تلاش شده است بيشترين سايه‌ي ممكن بر سطوح خارجي ايجاد شود و فشردگي مجموعه توده‌ي كل مصالح ساختماني افزايش يافته و زمان تأخير به حداكثر رسيده است.

4) در بيشتر نواحي اين مناطق به دليل بارندگي كم و در نتيجه كمبود چوب سقف ساختمانها به شكل خرپشته – تاق يا گنبد و بدون هيچ اسكلتي از خشت خام و گل ساخته شده است البته در مناطق نيمه بياباني به دليل اعتدال نسبي هوا و وجود چوب نسبتاً كافي بيشتر بام ها از چوب و به شكل مسطح ساخته شده است.

5) به منظور كاهش هر چه بيشتر حرارت ايجاد شده در ديوارها در اثر تابش آفتاب به آنها معمولاً سطوح خارجي سفيدكاري شده است.

6) در اين مناطق تعداد و مساحت پنجره‌ي ساختمان به حداقل ميزان كاهش يافته و براي جلوگيري از نفوذ پرتوهاي منعكس شده از سطح زمين اطراف پنجره ها در قسمتهاي فوقاني ديوارها تعبيه شده است.

7) در مناطق گرم و خشك بر خلاف مناطق معتدل و مرطوب سعي شده است از ايجاد كوران و ورود هواي خارج به داخل ساختمان از طريق پنجره ها يا قسمتهاي بازشو به ويژه در هواي گرم جلوگيري شود ولي تدابير ديگري از جمله ايجاد بادگير براي خنك سازي هواي داخلي بصورت طبيعي انديشيده شده كه بسيار مؤثر است.

8) استفاده از حياطهاي داخلي درخت كاري شده و معطوف ساختن فضاهاي زندگي به اين حياطها از عمده ترين ويژگيهاي معماري در مناطق گرم و خشك است حياطهاي داخلي كه شامل درخت حوض و سطح گياه كاري شده است يكي از مؤثرترين عوامل ايجاد رطوبت در اين گونه مناطق است.

3-3- حدود و موقعيت جغرافيايي استان يزد

جغرافياي سرزمين به گونه اي است كه قسمت اعظم آن را مناطق خشك و نيمه خشك تشكيل ميدهد دو رشته كوه البرز و زاگرس در شمال و غرب كشور همچون ديواره هايي مرتفع مانع ورود توده هاي آب و هوايي مرطوب به مناطق وسيع مركزي ايران شده و يكي از عوامل مهم كويرهاي پهناور لوت و نمك در اين مناطق است.

استان يزد كه در محدوده مركزي ايران قرار دارد در زمره استانهاي موجود در مناطق خشك كشور محسوب مي گردد اين استان با مساحت حدود 131575 كيلومتر مربع در قسمت مركزي فلات ايران قرار داشته و در 29 درجه و 52 دقيقه تا 33 درجه و 27 دقيقه عرض شمالي و 52 درجه و 55 دقيقه تا 56 درجه و 37 دقيقه طول شرقي واقع شده است و دربرگيرنده نامناسب ترين عوامل طبيعي غالب بر فلات مركزي ايران است استان يزد طبق آخرين تغييرات تقسيمات كشوري در سال 1381 داراي 10 شهرستان 21 شهر 20 بخش و 51 دهستان مي باشد و به وسيله استانهاي اصفهان، فارس، خراسان و سمنان و كرمان محدود شده است.

- خصوصيات اقليمي استان يزد

محدوده مورد مطالعه در فلات مركزي ايران به سبب موقعيت جغرافيايي،‌داراي آب و هواي اقليمي گرم و خشك بياباني است. اما شرايط محلي، دگرگوني هاي محدودي را در آن منطقه پديد آورده است. از يك سو، ارتفاعات شيركوه شعاع وسيعي از منطقه را تحت تأثير عوامل مثبت قرار داده، به گونه اي كه در دره ها و كوهپايه هاي آن هوا نسبتاً ملايم و داراي آب و هواي ييلاقي است. از سوي ديگر وجود كويرهاي نمك و دشتهاي وسيع و خالي درمركز و مشرق استان، بر ميزان درجه خشكي و شدت شرايط كويري آن افزوده است.

در اين محدوده نوسان دما در تابستان و زمستان و حتي در شب و روز زياد است. درجه حرارت هوا در طول سال بين حداقل 20 درجه سانتيگراد زير صفر تا 46 درجه سانتيگراد بالاي صفر در نوسان است. بنابراين محدوده مورد مطالعه داراي دو فصل است: فصل بلند گرما (اسفند تا مهر) و فصل كوتاه سرما (از آبان تا اواخر بهمن)

معمولاً سردترين ماههاي سال، دي و بهمن و گرمترين آن تير است. اين محدوده در فصل تابستان،‌داراي روزهاي بسيار گرم و شب هاي اغلب خنك و دلنشين است. در تابستان با اين كه هوا در كفه هاي كويري و بياباني گرم و آزار دهنده است، ولي در ارتفاعات شيركوه، دره ها خنك و خوش آب و هواست و اغلب خانواده هاي يزدي در اين فصل به آن نواحي ميروند.

حوزه نفوذ يزد از نظر كليماتولوژي تحت تأثير سيستم هاي فشاري است كه ميتوان آنها را به دو دوره پايدار زمستان و تابستانه تقسيم كرد.

در فصل زمستان سيستم پرفشار «سيبري» و «آزورس» حاكم بر شرايط آب و هوايي منطقه هستند. سيستم پرفشار سيبري كه به علت شرايط جوي در زمستان، گستردگي زيادي دارد.

استان يزد در حاشيه جنوب غربي اين سيستم پرفشار واقع است. جريان هاي ناشي از اين سيستم پرفشار مذكور هواي سرد و خشك قطبي را از روي سيبري و يا اروپاي شمالي از شمال غرب و غرب به منطقه انتقال مي دهد. اين توده هوا كه بسيار سرد و پايدار است، سرماي استثنايي تا 12- درجه سانتيگراد را در بخش مركزي استان يزد به وجود مي آورد.

سيستم پرفشار آزورس منشأ انتقال توده هاي هواي مرطوب ناشي از درياهاي مديترانه، سياه و خليج فارس به مركز ايران از طريق غرب، شمال غرب و جنوب غرب است. اين جريانها منشأ بيش از 60 درصد از بارش هاي فلات ايران و برف هاي سنگين در منطقه است.

در فصل تابستان يك هسته كم فشار گسترده متمركز بر پاكستان و ايران كه فشار حرارتي دارد در منطقه شكل مي گيرد و به علت عبور از سرزمين هاي گرم مسير، ماهيت ناپايداري پيدا مي كند. به علاوه اين منطقه در تابستان تحت تأثير جريانهاي موسمي اقيانوس هند است كه هواي گرم بحري را به سمت ايران سوق مي دهد.

علاوه بر اين، جريان هاي خشك و گرم با درجه ناپايداري بالا كه از افغانستان صحراي عربستان به منطقه نفوذ مي كنند، به علت ناپايداري شديد، توفان هاي شن به خصوص در مناطق كويري ايجاد مي كنند.

به عقيده توسلي (1360) مشكلات اقليمي عمده اي كه مردم يزد را به چاره جويي واداشته است عبارتند از :

- آفتاب سوزان و گرماي زياد

- درجه حرارت بالا در روز و پائين در شب

- تابستانهاي خيلي گرم و زمستانهاي خيلي سرد

- وجود توفانهاي پر گرد و خاك و گرم و احياناً شني

در كتاب معماري اسلامي ايران تأليف استاد محمد كرم پيرنيا (1374) پيرامون اقليم يزد آمده است:

آب و هواي اين منطقه در تابستانها بسيار گرم و طاقت فرساست بطوريكه گرماي شديد و خشك تابستاني، بادهاي كويري كه در اين نقاط توأم با طوفانهاي سهمناك است از خصوصيات بارز تابستانهاي استان يزد مي باشد علاوه بر اينها زمستان هم بطور متداول بي نهايت سردي وغيرقابل تحمل است بطوريكه در بيرون شهر در ماههاي دي و بهمن شايد عبور و مرور بخصوص در نزديكي هاي صبح خطرناك و كشنده باشد اين مسايل مربوط به آب و هوا و اقليم وسايل ديگر و خشكي هوا را ميتوان مولود خشكي و بي آبي در اين شهر دانست.

مشخصات اقليمي شهر يزد

آب و هوا

آب و هواي شهر يزد گرم و خشك است. مشخصه اين نوع آب و هوا، خشكي شديد، كمي بارندگي و اختلاف درجه حرارت زياد بين شب و روز و تابستان و زمستان است. از عوامل مؤثر در ايجاد شرايط خشك و كويري در اين شهر ميتوان به بادهاي منطقه اي اصفهان كرمان و قبله اشاره نمود كه اغلب اوقات همراه با گرد و غبار است.

3-5-1- تابش (Radiation)

يزد با توجه به واقع شدن در عرض جغرافيايي 54-31 درجه‌ي شمالي در محدوده‌ي تابش زياد و خيلي زياد واقع شده است ميزان تابش در اين ناحيه بقدري است كه حتي در سردترين مواقع سال تابش خورشيد بطور مستقيم غيرقابل تحمل مي باشد اين امر پتانسيل خوبي جهت بهره برداري از انرژي طبيعي خورشيدي بصورت فعال و غيرفعال فراهم مي نمايد. در اين خصوص جهت گيري ساختمان در رابطه با تابش ميتواند نقش مؤثري در حداكثر استفاده از انرژي خورشيدي داشته باشد (نموار 4-2)

با توجه به تابش آفتاب و انرژي حاصل از آن در جهات مختلف ميتوان به اين ترتيب ارزيابي نمود:

ديوارهاي جنوبي : اين ديوار بيشترين مقدار تابش آفتاب را در آذر و كمترين مقدار آن را در خردادماه دريافت مي كند. اين ديوارها از شهريور تا اسفند، تابش آفتاب را از طلوع تا غروب دريافت مي كنند. ديوارهاي جنوبي در اواسط تابستان از ساعت 9 صبح تا 3 بعدازظهر مورد تابش آفتاب قرار مي گيرند. حداكثر تابش بر روي اين ديوارها در ظهر صورت مي گيرد.

ديوارهاي جنوب شرقي و جنوب غربي : اين ديوارها در زمستان بيشتر از تابستان مورد تابش قرار مي گيرند و در تابستان حداكثر تابش آفتاب در ديوارهاي جنوب شرقي بين ساعات 2 تا 3 بعدازظهر مي باشد.

ديوارهاي شرقي – غربي و شمالي : اين ديوارها در زمستان كمتر از تابستان مورد تابش آفتاب قرار مي گيرند. ديوارهاي شمالي فقط بين ماههاي فروردين الي شهريور و در صبح زود و آخرين ساعات بعدازظهر مورد تابش آفتاب قرار مي گيرند.

سطوح افقي: سطوح افقي و بامهاي مسطح در تابستان بيشترين و در زمستان كمترين مقدار تابش مستقيم آفتاب را دريافت مي كنند اين مقدار در زمستان حتي از مقدار تابشي كه ديوارهاي جنوب شرقي و جنوب غربي در اين فصل دريافت مي كنند كمتر است و به همين دليل سقف هاي مسطح در يزد جوابگوي اقليم نيست.

سطوح شيب دار: سطوح شيب دار كه جهت شان غربي – شرقي است در تابستان تابش بيشتري را دريافت مي كنند تا در زمستان، سطوحي كه شيبشان به طرف جنوب است در زمستان بيشترين مقدار تابش آفتاب را نسبت به سطوح ديگر دريافت مي نمايند.

سطوح شيب داري كه شيبشان به سمت شمال است بطور كلي در تمام فصول كمترين مقدار تابش آفتاب را دريافت مي كنند.

جهت گيري در رابطه با تابش

مناسبترين جهت براي استقرار جبهه اصلي بنا،‌ جهتي است كه كمترين گرما را در مواقع گرم و بيشترين گرما را در مواقع سرد سال دريافت نمايد.

بهترين جهت براي استقرار جبهه اصلي ساختمان در يزد جهت جنوب مي باشد و با هر اندازه چرخش ساختمان به سمت شرق يا غرب از ميزان جذب انرژي خورشيد در زمستان كاسته و به مقدار آن در تابستان افزوده مي شود.

با در نظر گرفتن اين نكته كه نور مستقيم خورشيد در فضاهاي اداري و آموزشي موجب خيرگي چشم شده و مشكلاتي را بخصوص براي آموزش به وجود مي آورد، مي بايست براي كنترل اين امر از راهكارهايي نظير ديوار ترومب[1] و پانل ترموسيفون[2] يا شبكه هايي چون پرده كركره استفاده نمود كه ضمن دريافت گرماي آفتاب، نور خورشيد را منحرف كرده و فضاي آموزشي را به صورت غيرمستقيم روشن نمايند. البته در اكثر منابع موجود بهترين جهت براي يزد (اقليم گرم و خشك) 35-20 درجه شرقي انحراف خط عمود بر نماي اصلي ساختمان از محور جنوب به طرف شرق عنوان شده است. براي بررسي موضوع و تحليل آن محاسبات و تحقيقاتي بر روي داده هاي مربوط به تابش آفتاب بر جداره هاي مختلف صورت گرفته است.

كه با بررسي اين تحقيقات اين نتايج حاصل گرديده

در تابستان روي جداره هاي شرقي و غربي در حالتي كه 30 از صفر به سمت شرق چرخيده شده به حالتي كه 4 جبهه ؟؟ فرض گرديده تنها 7 درصد كاهش دارد، در حاليكه جداره هاي شمالي و جنوبي 221 درصد بيشتر تابش دريافت مي كنند.

در زمستان جداره هاي شرقي و غربي 6 درصد افزايش دريافت انرژي تابش دارند و جداره هاي شمالي وجنوبي 10 درصد كاهش.

بنابراين تفاوت عمده اين دو حالت در جداره هاي شمالي و جنوبي و هنگام تابستان است كه جذب انرژي خورشيد به بيش از 2 برابر مي رسد. از آنجا كه يزد در اقليم گرم وخشك قرار گرفته است و نيز هزينه سرمايش ساختمان در كشور ما و (تقريباً همه جا) به مراتب بيش از هزينه گرمايش مي باشد، چرخش به سمت شرق و يا غرب كه در برخي منابع ذكر گرديده نميتواند پاسخ مناسبي براي اين اقليم باشد.

بناهاي اين اقليم مي بايست داراي كشيدگي در راستاي شرقي – غربي باشند يعني جبهه شمالي و جنوبي آنها بيش از جبهه شرقي و غربي باشد. بنابراين جهت گيري ساختمان رو به جنوب در مجموع از نظر همسازي با اقليم حالت بهينه خواهد بود.

- بررسي راهكارهاي سنتي در يزد در رباطه با مسئله تابش

مردم سختكوش يزد براي مقابله با آفتاب گرم و سوزان تابستان تمهيداتي انديشيده اند و در طول ساليان دراز بهبود بخشيده اند كه نمونه هايي در اينجا ذكر ميشود:

- استفاده از گنبد بعنوان پوشش سقف در بناها كه با توجه به يكسان نبودن تابش آفتاب در تمام رويه بام گنبدي شكل قسمت پائين، گرماي كمتري نسبت به قسمت بالا دريافت مي كند.

- بافت فشرده و متراكم: معمولاً ساختمان ها در بافت هاي متراكم بنا مي شده اند. كم كردن تماس با گرما و آفتاب تند تابستان، بخصوص تهيه سايه، نقشه عمده اي در تركيب فشرده و بسته محيط دارا بوده است.

- جان پناه بلند بامها باعث ايجاد سايه در كوچه و بر بامهاي خانه مي شده گذرگاههاي اصلي به خاطر باريك بودن و بلند بودن ديوارهاي دو طرف در بعدازظهرهاي تابستان پر از سايه بوده است.

- استفاده از پوشش گياهي در داخل حياط براي جذب انرژي تابش و جلويگري از انعكاس نور به داخل اطاق و استفاده از درخت مو در جبهه هاي جنوبي حياط به دليل جلوگيري از تابش آفتاب در تابستان و عدم ممانعت از ورود آفتاب زمستان به داخل اطاق.

- نورگيري از سقف و نورگيرهاي موجود بر گنبدها و ساقه گنبدها

- استفاده از شيشه هاي رنگي در جاهائيكه تابش مستقيم وجوددارد، بخصوص در جبهه هاي جنوب غربي.

نتيجه گيري

- استفاده از جهت مناسب نورگيري با توجه به نوع نياز و نوع فضاي نورگيرنده،‌ مثلاً فضاي مطالعه براي استفاده از نور غيرمستقيم شمال بايد در جهت شمال قرار گيرد.

- استفاده از نورگيرهاي سقفي به دليل وارد كردن نور غيرمستقيم

- قراردادن پنجره در قسمت بالاي ديوار، براي عدم ورود نورهاي منعكس شده از كف به داخل ساختمان كه چشم را خيره مي كنند.

- تعداد و مساحت پنجره هاي ساختمان بخصوص در جبهه هاي شرقي و غربي به حداقل رسانده شود.

- خرد كردن سطوح نورگير

- استفاده از سايه بانهاي مناسب جهت جلوگيري از تابش مستقيم در تابستان ضروري است.

افزايش سطوح سايه انداز در جبهه هاي رو به آفتاب

- استفاده از پوشش گياهي مناسب براي ايجاد سايه از جمله كاشت درختان خزان پذير در جبهه جنوبي ساختمان و كاشت درختان هميشه سبز مثل كاج و سرو در جهبه شرقي و غربي

- كوچه هاي سرپوشيده و گذرهاي باريك و بلند، راههاي عبوري خنكي در تابستان مي باشد.

- معمولاً ساختمانها در بافت متراكم و بسيار فشرده بنا مي گردند.

- استفاده از مصالح مناسب مثل سنگهاي غيرصيقلي، موزائيك و آجرفرش در بام و كفپوشها براي جذب كنترل انعكاس نور از طريق كف به داخل ساختمان.

سايه

در بررسي تابش آفتاب در يزد با يكي از زيرمجموعه هاي عمده تابش به نام سايه روبرو مي شويم كه در آفتاب سوزان تابستان آسايش را براي ساكنين كوير به ارمغان مي آورد بخصوص با توجه به اختلاف دماي زياد بين منطقه سايه با قسمتهايي كه در معرض تابش مستقيم نور خورشيد قرار دارند به اهميت آن پي مي بريم.

طول سايه

در آغاز بهار و پائيز كه ميل خورشيد صفر است زاويه ارتفاع خورشيد 58 درجه و 6 دقيقه و 2/4 ثانيه است و طول سايه بدين صورت محاسبه ميگردد:

62242/0 × ( طول شي ) H= L ( طول سايه )

در آغاز تابستان كه ميل خورشيد بيشترين مقدار را داراست :

14854/0*( طول شي) H=L (طول سايه)

در آغاز زمستان كه ميل خورشيد منفي و كمترين مقدار است :

4468/1 * (طول شي ) H=L (طول سايه)

روشهاي استفاده از سايه

براي استفاده سايه به نحو مناسب و در جهت بالا بردن كيفيت فضاهاي داخلي ساختمان از دو روش ميتوان بهره جست :

الف – سايه بان

جهت شرق و غرب : در دو جهت شرق و غرب با استفاده از سايه بانهاي قاب شكل ميتوان سايه مناسب بر روي پنجره ها ايجاد كرد بخصوص اگر اين قابها از نوعي باشند كه قسمتهاي عمودي آنها با زاويه 45 درجه بطرف جنوب قرار گيرند. در اين جهت سايه بان افقي مناسبتر از سايه بانهاي عمودي است.

جنوب و جنوب شرقي و جنوب غربي : در اين جهات سايه بانهاي افقي مؤثرتر از سايه بانهاي عمودي هستند و سايه بانهاي قابي شكل با زواياي قائم بسيار مناسبند. در شكلهاي 4-3 الي 4-5 انواع سايه بانهاي افقي، قائم و مركب (قابي شكل ) آورده شده است (33 و 34)

ب – پوشش گياهي

عادت و رسم قديمي درختكاري و احاطه نمودن ساختمان با درختان علاوه بر ايجاد زيبايي، ارضاء نياز غريزي در امان بودن و كاهش آلودگي هوا و ... نقش موثري در كاهش شدت نور آفتاب (باعث ناراحتي چشم مي شود) دارد. در مورد درختان آنچه اهميت دارد اين است كه درختان سايه متناسب با فصل و نوع اقليمي كه در آن هستند ايجاد مي كنند.

صبح و عصر: درختان بهترين نوع سايه بان براي پنجره ها و ديوارهاي شرقي و جنوب شرقي و جنوب غربي و غربي ساختمانهاي كوتاه مي باشند. در اين ساعات اشعه هاي خورشيد از درختان، سايه هاي كشيده و طولاني مي سازد كه ميتوانند بطور مؤثري ديوارهاي فوق را بپوشاند.

ظهر:‌در نيمروز زاويه تابش آفتاب زياد بوده و درختان از نظر ايجاد سايه مفيد، براي ساختمان مؤثر نيستند چون فقط در اطراف خود سايه مي اندازد. براي انتخاب درختان مختلف علاوه بر اينها بايد به نوع و شكل سايه اي كه درختان مختلف در زمستان و تابستان ايجاد مي كنند نيز توجه كرد.

درختان هميشه سبز: درختان سبز مثل سرو و كاج كه سايه دائمي دارند اغلب در جبهه شرقي و غربي ساختمان در نظر گرفته ميشوند.

درختان برگ ريز: اين درختان كه در جبهه هاي جنوبي ساختمان براي پوشاندن ديوارهاي رو به آفتاب در مناطق گرم بسيار مفيد و با ارزش هستند چون به دليل ريزش برگ درختان در زمستان مشكلي از نظر تابش مستقيم آفتاب به داخل وجود نخواهد داشت و با رويش مجدد برگها در تابستان نيز درختان چون سايه باني از تابش مستقيم آفتاب به داخل جلوگيري خواهد نمود. درخت مو و پيچك از جمله اين درختان هستند.

- دما (Temperature)

مهمترين فاكتوري كه انسان را براي شناخت امكانات يك منطقه و استفاده يا عدم استفاده از آن ياري مي دهد، درجه حرارت و شرايط و حالات مختلف آن از نظر ميزان و چگونگي تغييرات ميزان حرارت در شرايط مختلف است.

دماي هوا درجه سردي و گرمي هوا را نشان مي دهد و به وسيله دماسنج معمولي اندازه گيري مي شود به شرط آنكه از تابش آفتاب حرارت زمين و رطوبت محفوظ باشد.

مشخصات دما

بطور كلي متوسط درجه حرارت استان يزد در حدود 19 درجه سانتيگراد است كه ميانگين حداقل مطلق آن در ديماه 7 درجه سانتيگراد و ميانگين حداكثر مطلق آن در تيرماه 45 درجه سانتيگراد مي باشد. بنابراين شدت تغييرات درجه حرارت و اختلاف آن قابل توجه است با عنايت به اينكه درجه حرارت در مدت زمان كوتاه به شدت افزايش يا كاهش پيدا مي كند در يزد تنها دو فصل گرما و سرما حاكم است بطوريكه درجه حرارت در اسفند ماه صعود مي كند و در مهرماه كاهش مي يابد. نكته حائز اهميت ديگر نوسانات حرارتي رد طول روزهاي سال است، چنانچه گاهي در يكروز اختلاف درجه حرارت بين گرمترين و خنكترين ساعات شبانه روز به 20 درجه سانتيگراد مي رسد.

با نگاهي به جدول بيوكليماتيك يزد نيازهاي حرارتي يزد در جدول زير خلاصه ميشود:

جدول 4-7 : نيازهاي حرارتي يزد

نيازهاي فوق نشان دهنده توان زياد انرژي در گرمايش فضاي داخلي در فصل سرد است. مسئله ديگر اينكه سرمايش ساختمان در اين اقليم مشكل تر و پرهزينه تر از گرمايش آن است. بنابراين محافظت ساختمان در برابر تابش آفتاب در فصل تابستان و بهره گيري از نوسان روزانه دماي هوا با استفاده از مصالح ساختماني سنگين نيز اهميت ويژه اي مي يابند.

به اين ترتيب مي توان مهمترين فاكتورها را چنين برشمرد:

- محافظت ساختمان در برابر تابش آفتاب تابستان

- كاهش اتلاف حرارت ساختما

- بهره گيري از نوسان روزانه دماي هوا

- تعريف فضاي باز براي مواقع خنك در روز

- محافظت ساختمان در برابر هواي گرم خارج

- استفاده از تأسيسات سرمايش وگرمايش مناسب در فصول مختلف

- استفاده از مصالح ساختماني سنگين و همچنين عامل نوسان درجه حرارت بايد در طراحي سازة ساختمان مدنظر قرار گيرد.

3-5-2-1- بررسي راهكارهاي سنتي در يزد در رابطه با مسئله دما

- استفاده از گنبد دوپوش، در اين حالت فضاي بين دو پوسته بصورت عايق كار مي كند و سبب مي شود كه پوسته داخلي در مقابل پوسته گرم خارجي كه در اثر جذب گرماي تابشي گرم شده، خنك بماند.

- فشردگي پلان ساختمانها و كم كردن سطح خارجي ساختمان نسبت به حجم آن، كه ميزان تبادل حرارت را از طريق جداره ها به حداقل مي رساند.

- استفاده از مصالح از قبيل خشت و گل كه ظرفيت حرارتي زيادي دارند.

- سرداب : فضايي در زير ايوان و پنج دري وسط بوده كه بعد از ظهرهاي تابستان مطلوبترين محل براي استراحت بيمار به شمار مي رفته است.

- تالار: در سمت جنوب غربي خانه قرار مي گرفته و با توجه به پشت به آفتاب بودن در بعدازظهرها، مكان خوبي براي نشستن در فضاي باز فراهم مي كرده است.

- پشت بام: با توجه به پايين آمدن درجه حرارت در شب هاي تابستان، فضايي مناسب در شبها براي استفاده جهت نشستن و حتي خواب فراهم مي كرده است.

چكيده مطالب دما

بطور كلي ساختمانهاي اين منطقه بايد بيشتر از مصالح با ظرفيت گرمايي بالا كه رسانايي اندكي دارند مثل خشت وآجر، ساخته شود.

كف ساختمان بايد روي زمين يا داخل زمين باشد.

پلان ساختمانها تا حد امكان متراكم و فشرده بوده و كوشش شود تا آنجا كه ممكن است سطح خارجي ساختمان نسبت به حجم آن كم باشد.

معمولاً ساختمانها در بافت بايد متراكم و مجموعه ها بسيار فشرده بنا گردند تا در نتيجه اين تراكم و فشردگي مجموعه،‌توده كل مصالح ساختماني افزايش يافته و زمان تبادل حرارت افزايش يابد.

بايد از مصالح به رنگ روشن استفاده نمود، چون رنگ روشن به همان نسبتي كه ديرتر حرارت را جذب مي كند ديرتر هم از دست ميدهد.

استفاده از درخت،‌فضاي سبز و آب جهت پائين آوردن دماي هوا در فصول گرم مناسب است.

استفاده از تأسيسات مناسب با توجه به تابستانهاي گرم و سوزان و زمستانهاي سرد و خشك.

3-5-3- رطوبت نسبي (Relative Humidity)

رطوبت هوا يكي از پارامترهاي تأثيرگذار بر شرايط آسايش در داخل و بيرون ساختمان مي باشد و بررسي آن از نظر شناخت ميزان رطوبت موجود و ارائه راهكارهايي جهت دستيابي به ميزان رطوبت بهينه، حائز اهميت مي باشد.

رطوبت نسبي: معرف مقدار آب موجود در هوا به مقدار آبي است كه هوا در همان شرايط قبول مي كند تا به حد اشباع برسد و به درصد بيان ميشود.

ضعف رطوبت نسبي هوا كه به خودي خود در مفهوم اقليم خشك نهفته است بر نوسان شديد دما در اين اقليم تأثير شديد دارد زيرا هواي مرطوب مانند عايقي حرارتي روي سطح زمين را پوشانده و باعث تعادل شرايط ميكروكليماتيك مي گردد ولي از آنجا كه رطوبت نسبي هوا در مناطق بياباني ناچيز است حرارت ذخيره شده طي ساعات آفتابي روز در ساعات شب با شدت هر چه تمامتر بازتابش يافته و موجب افت سريع دما در ساعات شب مي شود بنابراين ضعف رطوبت نسبي هوا ميتواند نقشي تعيين كننده را در تغييرات شديد حرارتي طي ساعات روز و شب عهده دارد شود.

مشخصات رطوبتي

بطور كلي ريزش نزولات جوي در يزد مربوط به جرياناتي است كه از شمال غرب و غرب از مبدأ مديترانه و درياي سياه است. اين جريانات بيشتر در اواسط پاييز تا اواسط بهار، منطقه را تحت تأثير قرار مي دهند شهر يزد از نظر بارندگي شهر فقيري مي باشد و با متوسط بارندگي71 ميليمتر با فقر شديد منابع آبي روبروست.

معدل ميزان بارندگي mm 2/56

اين ميزان كمترين معدل ميزان بارندگي در بين ساير شهرهاي كشور مي باشد.

حداكثر بارندگي در يكروز mm 32 (دسامبر)

معدل روزهاي يخبندان 1/58

بيشترين مقدار بارندگي بيش از mm 200 در ارتفاعات شيركوه

حداقل مقدار بارندگي mm 60 در نقاط كم ارتفاع و پست استان

يزد از نقطه نظر رطوبت نسبي كاملاً خشك است خشك ترين ماهها تير و مرطوب ترين آنها دي مي باشد (33).

3-5-3-1- راهكارهاي سنتي در رابطه با رطوبت

- استفاده از حوض ها در فضاهاي داخلي مثل حوضخانه موجب تلطيف فضا و بالا رفتن ميزان رطوبت در فضاهاي داخلي مي شده

- ايجاد گودال باغچه ها و پاكنه براي دستيابي به آب قنات، رطوبت را نيز به ارمغان مي آورده.

- استفاده از پوشش گياهي و حوض آب در حياط كه به نحوي مطلوب به كمك جريان هوا (باد) در اثر تبخير – رطوبت هواي داخل خانه را بالا مي برد و بر شرايط راحتي مي افزايد.

چكيده مطالب رطوبت

- استفاده از آب بعلت تبخير تدريجي تأثير بسزايي در ازدياد رطوبت خواهد داشت.

- استفاده از فضاي سبز يكي از راههاي مبارزه با خشكي هوا است. البته مساحت فضاي سبز نبايد زياد باشد و همچنين بايد از درختاني كه نياز به آب زياد ندارند استفاده كرد. همچنين گياهان شورپسند در استان يزد و مناطق كويري مناسب مي باشند.

- استفاده از حياطهاي داخلي مشجر و معطوف نمودن فضاها به اين حياط يكي از عوامل ايجاد رطوبت در مناطق خشك است.

3-5-4- باد (Wind)

يكي از پارامترهاي بسيار مهم و مؤثر اقليم، در يزد باد مي باشد. كه بطور كلي در تمام فصول سال شاهد آن هستيم ولي شدت و اثر آن و فراواني آن در ماههاي مختلف سال متفاوت است:

بادهاي مطبوع در يزد دو دسته اند كه از جانب اصفهان (شمال غربي) و شيركوه (جنوب غربي) به شهر يزد مي وزد بادهايي كه از ناحيه اصفهان (شمال غربي) و در عمده روزهاي فصول تابستان ، پائيز و زمستان مي وزد با خود مقدراي رطوبت به ارمغان مي آورد كه موجب تلطيف هوا مي شود اين بادها در 53 درصد از روزهاي زمستان و 41 درصد از روزهاي تابستان و پائيز وجود دارد بادهايي كه از جانب غرب به شمال مي وزد در مقام دوم اهميت بوده و در 3/17 درصد از روزهاي سال وزش دارد.

مشخصات بادها

معروفترين بادها در يزد عبارتند از :

- بادي كه از جانب شمال غربي مي وزد و به باد اصفهان معروف است اين باد 6 ماه از سال، از نيمه فروردين تا نيمه شهريور؛ يعني در بهار و تابستان جريان دارد و باد مطلوبي مي باشد.

- بادي كه از جانب جنوب شرقي مي وزد و به باد كرمان معروف است. اين باد 4 ماه از سال از نيمه مهر تا نيمه بهمن در پائيز و زمستان جريان دارد و باد نامطلوبي است.

- بادي كه از جانب غرب مي وزد به باد شيركوه معروف است. اين باد 2 ماه از سال، از نيمه اسفند تا نيمه فروردين و از نيمه مهر تا نيمه آبان جريان دارد و نسبتاً مطلوب است.

- بادهاي گرم و طوفاني از ناحيه كويري اردكان يعني از شمال غربي كه گهگاه بخصوص در اوايل پائيز واوايل بهار مي وزد و با خود ريگهاي شديدي را به همراه مي آورد.

بنابراين :

باد شمال غرب مطلوب

باد غرب مناسب

باد جنوب شرق نامطلوب

مسئله تهويه

در مناطق گرم وظيفه تهويه اين است كه با عبور دادن هوا در اطراف بدن باعث تبخير سريع عرق شده و باعث كاهش دماي مؤثر بدن گردد كه در نتيجه، ايجاد آسايش مي نمايد. در مناطق گرم و خشك بايد ميزان تهويه طبيعي در روز را به حداقل برسانيم، چون در اثر ورود هواي گرم خارج به داخل، دماي هوا و سطوح داخلي نيز افزايش مي يابد. در عصر و شب به دليل پائين بودن دماي هواي خارج نسبت به دماي داخل ساختمان تهويه طبيعي امكان سريع خنك شدن هواي داخلي را به وجود مي آورد.

نياز به كوران در عصر و شب وجود پنجره هايي بازشو را ضروري مي سازد. اما بايد توجه داشت كه راندمان تهويه با اندازه پنجره متناسب نيست. با هماهنگ ساختن محل، شكل و نحوه باز شدن پنجره ها ميتوان اندازه آنها را به قدري كوچك انتخاب نمود كه حرارت كسب شده از طريق آنها را به حداقل رسانده و در عين حال امكان تهويه بطور مفيد را بوجود آورد.

درختان بعنوان عوامل كنترل جريان باد به سمت ساختمان در نحوه تهويه بسيار مؤثرند و بايد فاصله آنها از ساختمان در نظر گرفته شوند (شكل 4-11)

3-5-4-1- راهكارهاي سنتي در يزد در رابطه با باد

بادگير: مهمترين عنصر در هدايت و استفاده از باد مفيد در يزد بوده كه با توجه به تجربه در ارتفاعي كه باد خنك و مطلوب جريان داشته، ساخته مي شده است. بادگيري كه در شكل 4-12 آورده شده است از يك طرف باد مطبوع را مي گيرد و به پايين مي فرستد و فضاي زيربادگير و ايوان را خنك مي كند و از طرف ديگر به علت كمي فشار هوا، يك حالت معكوس ايجاد مي شود؛ يعني هوا به خارج مكيده مي شود مضاعف بودن اين بادگير براي استفاده بيشتر از باد خنك در ارتفاع بالاتر است. معمولاً شيارهاي رو به بادهاي طوفاني بسته مي شده اند؛ بنابراين بادگير سيستم تهويه طبيعي در تابستان است كه با بهره گيري از باد و سيستم سرمايش تبخيري و جابجايي عمل مي كند. روزنه هاي بالاي گنبدها هم عمل هواكشي را انجام مي دادند و از طريق آن گرمايي كه پوسته گنبد در روز گرفته بوده و در شب به داخل پس مي داده به سرعت خارج مي شده است.

لازم به ذكر است كه امروزه به دليل وجود آلودگي هوا ناشي از وسايل نقيليه و غيره بايد در طراحي بادگيرها تمهيدات جديد و مناسب مورد توجه قرار گيرد. شكل 4-13 اشكال مختلف بادگير را در مناطق مختلف جهان نشان مي دهد.

چكيده مطالب دربارة بادها

در طراحي فضاها بايد حوض آب و درختان را در مسير باد مطلوب قرار دهيم تا باد با گذشتن از روي آب و گياه كمي از حرارت خود را از دست بدهد و با جذب رطوبت تلطيف شود.

فضاهاي سبز ميتواند وزش بادهاي نامطلوب را تا حد زيادي كنترل كند و نيز سرعت باد را كاهش دهد.

در روز از كوران و ورود هواي خارجي به داخل ساختمان از طريق پنجره ها و يا بازشوها جلوگيري شود، ولي در عصر و شب با ايجاد كوران ميتوان باد مطبوع و جريانها را به داخل ساختمان كشيد.

3-6- نتيجه گيري

- با توجه به اقليم، جهت گيري ساختمان در جهت جنوبي پيشنهاد مي گردد.

احداث ساختمان بر روي زمين يا حتي بعضي از قسمتهاي آن در داخل زمين

سطح ديوار و سايه انداز را در جبهه هاي رو به آفتاب افزايش دهيم

از مصالح رنگ روشن در نماسازي خارجي استفاده كنيم.

تعداد و مصالح پنجره هاي ساختمان را به حداقل رسانده و سطح نورگير را خرد كنيم.

استفاده از جهت مناسب نورگير با توجه به نوع فضاهاي نورگيرنده

استفاده از فضاهاي باز مثل بام و فضاهاي نيمه باز مثل ايوان و رواق ها در ساعت خنك عصر و شب بخصوص براي گردهمايي مناسب مي باشد.

ايجاد سايه بر مسيرهاي عبوري در فضاهاي باز توسط عناصر مختلف معماري يا پوشش گياهي مناسب مي باشد.

بطور كلي ساختمان هاي اين منطقه بايد بيشتر از مصالح با ظرفيت گرمايي بالا مثل خشت و آجر ساخته شود.

- پلان ساختمان تا حد امكان فشرده و متراكم باشد.

- استفاده از حياط بعنوان نقاط عطف ساختمان با توجه به كارآيي بالاي حياط در تهويه، ايجاد سايه و نورگيرمناسب ضمن ايجاد ديد و منظره عالي براي فضاهاي داخلي توصيه ميشود.

- با استفاده از فضاي سبز و آب بايد خشكي و دماي بالاي هوا را تعديل كرد البته مساحت فضاي سبز نبايد زياد باشد و همچنين بايد از درختاني كه نياز به آب زياد ندارند استفاده كرد  همچنين در طراحي فضاها بايد حوض آب و درختان را در مسير باد مطلوب قرار دهيم.

- فضاها بايد به گونه اي طراحي شوند كه باد مناسب شمالغرب و غرب را به داخل فضا هدايت كنند.

- پنجره ها در قسمت فوقاني ديوارها نصب شوند.

-  استفاده از پنجره هاي عمودي در نماهاي جنوبي و پيش بيني سايبان هاي مناسب براي پنجره ها

- استفاده از فواره، آب فشان و باغچه براي افزايش رطوبت هوا تلطيف هوا و پيش بيني آب نما در ساختمان

- پيش بيني تأسيسات گرمايش و سرمايش طبيعي جهت صرفه جويي در مصرف انرژي عناصر و تأسيساتي نظير : بادگير ، يخچال ، شوادان، تجهيزات و سيستم هاي غيرفعالي هستند كه ميتوانند بعنوان الگويي جهت صرفه جويي در مصرف انرژي و به تبع آن سالم سازي محيط زيست شهرهاي كويري پاسخگو باشند.

نقد مجموعه هاي كانون پرورش فكري كودكان و نوجوانان در شهرهاي مختلف كشور از جمله يزد

تهران: معرفي فضا

كانون پرورش فكري مورد نظر در محل پارك زعفرانيه واقع در خيابان زعفرانيه تهران قرار دارد. اين كانون متشكل از سه طبقه است كه طبقه زيرين آن را قسمت امور اداري تشكيل داده است البته اتاق سرپرست كارهاي امور رصدخانه نيز در اين طبقه قرار دارد. در طبقه همكف سالن آمفي تئاتر يا نمايش اسلايدهاي مربوط به نجوم واقع است در قسمت ورودي اصلي ساختمان يك فروشگاه كه حاوي سي دي ها،‌كتاب ها و بازيهاي مربوط ستارگان و علم نجوم است داير مي باشد طبقه اول فضاي اصلي كانون را تشكيل مي دهد (قبلاً فضاي اصلي كانون در طبقه همكف قرار داشته است اما اكنون براي رسدخانه استفاده ميشود)

فضاي اصلي كه فضاي نسبتاً بزرگي نيز هست به دو قسمت تقسيم ميشود. فضاي بزرگتر مربوط به نوجوانان و فضاي كوچكتر مختص كودكان است. فضاي مربوط به كتابخانه شامل قفسه هايي از كتب است كه با توجه به رده هاي سني مختلف مرتب شده است. ميز كتابدار در فضاي بين دو سالن مستقر است تا كتابدار بتاوند به هر دو فضا مشرف بوده و ديد كافي را داشته باشد.

يك آسمان نما نيز بر روي بام مجموعه قرار گرفته است كه در ايام مربوط به نجوم گردهمايي هايي در اين فضا صورت مي پذيرد.

- محاسن اين كانون پرورش فكري كودكان و نوجوانان

1- قرار گرفتن ساختمان كانون در داخل محوطه پارك : فضاي سبز اطراف كانون اين امكان را به وجود آورده است كه در هنگام تابستان اكثر كلاس ها در فضاي باز تشكيل گردد از جمله‌ي اين كلاس ها ميتوان به كلاسهاي كار با سفال، نقاشي، بحث آزاد و ... اشاره نمود.

2- دارا بودن ديد مناسب : كتابخانه از هر جهت به فضاي پارك ديد لازم را دارد.

3- طراحي هاي زيبايي كه در اين مجموعه صورت گرفته باعث جذب بيشتر كودكان و نوجوانان ميگردد نور مكفي فضا به دليل نحوه‌ي قرارگيري صحيح پنجره هاست از ويژگيهاي ديگر اين پنجره ها اين است كه سطح كمتري از ديوار را اشغال مي كند.

- معايب

1- با توجه به اين كه مجموعه‌ي مورد نظر در محل پارك واقع است و اين خود باعث ايجاد فضاي زيبا و دلنشين شده است اما بايد اين نكته را اذعان كرد كه محيط پارك يك محيط عمودي است و اين خود مي تواند باعث پاره اي از مشكلات در هنگام تشكيل كلاس ها شود.

2- فضاي موجود اين كانون به دليل كوچكي براي برپايي پاره اي از كلاس ها محدوديت ايجاد كرده است و اين خود باعث آن شده است كه تقسيم بندي زماني براي تشكيل كلاس هاي مختلف در اين محيط صورت پذيرد.

3- نزديك بودن كتابخانه كودكان و نوجوانان براي 2 گروه ايجاد مشكل مي كند از جمله اين مشكلات سر و صداي كودكان است كه تا حدودي مزاحم نوجوانان مي باشد.

4- نبود جايگاه مناسب براي چسباندن معرفي شخصيت ها، ايام و ... باعث آن شده است كه مسئولين كانون خودشان پانل هايي را براي اين كار درست كنند.

5- قرار گرفتن مربيان در فضاي بين دو كتابخانه براي آنان ايجاد مشكل كرده است در واقع اين جايگاه باري كتابدار يا مربي به صورت مناسب طراحي نشده است.

6- در نظر گرفتن فضاي مناسب براي برگزاري كلاس هايي چون نقاشي، سفال،‌قصه گويي و ... نيز از معايب اين كانون م يباشد اگر چه در تابستان ميتوان اين كلاس ها را در محوطه پارك اجرا كرد اما در زمستان اين كلاسها به سختي در داخل فضاي ساختمان اجرا ميشود البته در تابستان هم به دليل اينكه محيط پارك يك محيط عمومي است ايجاد مشكل مي كند.

- نتيجه گيري :

با توجه به محاسن و معايب گفته شده ميتوان اذعان كرد كه :

1- فضاي باز، آلاچيق، درخت، آب نما به جذابيت، زيبايي و برگزاري بسياري از كلاسها در تابستان در حياط كمك مي كند.

2- براي انجام هر فعاليت نياز به فضايي تعريف شده است.

كرمان:

اين مجموعه شامل يك ساختمان دو طبقه است. طبقه همكف فضاي اصلي كانون را در خود جاي داده است. كه اين فضا شامل بخش هاي زير مي باشد:

- كتابخانه

- اتاق نقاشي

- اتاق آسمان نما

- سالن آمفي تئاتر

- فروشگاه توليدات كانون

- اتاق كارشناسي فرهنگي

- نمايش خانه

- آبدارخانه

- سرويس هاي بهداشتي (اداري، اعضاي پسر، اعضاي دختر)

طبقه اول شامل بخشهاي زير مي باشد:

- اتاق مدير، منشي

- حراست

- تداركات

- دبيرخانه

- حسابداري

- امور عمومي

- مركز آفرينش هاي ادبي - هنري

- نمازخانه

- مسئوليت هايي براي مهمانان كانون

محاسن كانون :

1- طراحي اوليه ساختمان براي استفاده كانون در نظر گرفته شده است.

2- مجزا بودن فضاي اصلي كانون از ديگر بخش ها

3- جدا بودن كتابخانه كودكان و نوجوانان از يكديگر كه اين خود باعث آن شده است كه اين دو گروه سني بدون مزاحمت يكديگر را مطالعه كنند.

4- در نظر گرفتن اتاق نقاشي جداگانه با ميزهاي مخصوص نقاشي

5- دارا بودن اتاق بازي يا به عبارتي اتاق تشويق كه در اين اتاق براي آن عده كه كارشان از ديگران بهتر باشد تشويقي در نظر گرفته شود و بچه ها ميتوانند در اين اتاق به بازي مشغول شوند.

6- براي كتابدار فضايي جداگانه در كتابخانه كودك در نظر گرفته شده است كه امكان دسترسي كودكان و نوجوانان به كتب مربيان در اين مكان وجود ندارد.

7- در نمايش خانه،‌نمايش هاي عروسكي براي كودكان و نوجوانان اجرا ميشود.

8- سالن آمفي تئاتر كه تاحدودي از فضاهاي ديگر كانون جدا مي باشد ميتواند محلي مناسب براي برپايي كنفرانس ها يا جشن هايي كه مربوط به كانون نيست باشد.

9- حياط اين مجموعه داراي پيست دوچرخه سواري و آلاجيق هايي است كه با مصالح بومي كرمان ساخته شده فضاي مناسبي را براي برپايي كلاس ها در تابستان در زير آلاچيق ها ايجاد كرده است.

10- نورگيري مناسب اتاق هاي كانون فضايي دلچسب را به وجود آورده است.

- معايب كانون

1- قرارگرفتن ورودي هاي كلاس نقاشي، اتاق آسمان نما، اتاق بازي و نمايش خانه در درون فضاي كتابخانه كودك باعث ايجاد مزاحمت براي افراد داخل كتابخانه ميشود.

2- قرار گرفتن سوئيت هاي مهمانان در پشت نمازخانه باعث آن شده است كه ورودي سوئيت ها از داخل نمازخانه باشد.

اين ساختمان در زميني به مساحت 7000 مترمربع قرار گرفته است كه حدوداً 2500 مترمربع از زمين به ساختمان كانون اختصاص داده شده است. كه متراژ باقيمانده براي ايجاد فضاي سبز در نظر گرفته شده است. اين كانون در بين ساير كانون هاي پرورش فكري كشور جزو اولين و كاملترين كانون ها مي باشد.

كانون پرورش فكري كودكان و نوجوانان بلوار اميركبير (يزد)

كانون مورد نظر در بلوار اميركبير شهر يزد واقع مي باشد. پلان ساختمان به صورت اتصال چند 8 ضلعي به وسيله مربع مي باشد.

فضاهاي كانون :

- اتاق نقاشي

- گالري

- كتابخانه

- اتاق قصه گويي و بحث آزاد

- حياط اين كانون به مانند كانون شرح داده شده در كرمان است كه داراي فضاي سبز زيبا با آلاجيق هايي كه ميتواند محل اجراي كلاس تابستاني باشد.

محاسن كانون :

1- قرارگرفتن اتاق نگهباني در ورودي اصلي

2- براي پذيرش و ثبت نام فضاي جداگانه در نظر گرفته شده است.

3- جايگاه كتابدار و كتابخانه كتابهاي مربيان از كتابخانه كودكان و نوجوانان جداست.

4- طراحي هاي زيبا و داخل فضا به وسيله مربيان كانون صورت گرفته است.

5- نمايش خانه از سالن سينما با ظرفيت 132 نفر مجزاست.

معايب كانون :

1- پلان 8 ضلعي باعث ايجاد فضاهاي پرت زيادي در كانون شده است.

2- اين كانون شامل 3 ورودي مي باشد قرارگرفتن ورودي مديريت در جاي نامناسب در سمت چپ باعث سردرگمي افراد تازه وارد در بين ورودي ها مي شود.

3- سالن كتابخانه نوجوانان در محور اصلي رفت و آمد قرار دارد كه رفت و آمد زياد باعث ايجاد مزاحمت براي مطالعه كنندگان ميشود.

4- سالن گالري به مانند سالن كتابخانه در محور رفت و آمد قرار دارد.

5- فضاي مناسب براي نمازخانه، آبدارخانه در نظر گرفته شده است. اين مكان ها در گوشه هاي پرت 8 ضلعي ها با متراژ بسيار پايين قرار گرفته است كه با استفاده از اين مكانها به سختي صورت پذيرد.

6- در اين مكان انبار يا آرشيو هنري وجود ندارد كه با قرار دادن پانل هايي در كلاس نقاشي براي فرد انبار يا آرشيو هنري درست كرده اند. (نكته قابل توجه اين است كه از سرويس بهداشتي به عنوان آرشيو هنري استفاده شده است)

7- آبخوري در داخل سرويس هاي بهداشتي واقع است كه از نظر بهداشتي و بوي نامطلوب مشكل ساز شده است.

8- سرويس هايي كه در داخل كانون طراحي شده است بلا استفاده بوده و سرويس هاي جديدي در داخل حياط احداث شده است. كه اين خود براي كودكان ايجاد مشكل مي كند.

9- وجود آبنماها در ميان فضاهاي مربع شكل گر چه باعث زيبايي در بنا گرديده است اما هندسة نامناسب اين آب نماها براي افراد كانون ايجاد مزاحمت مي كند (گوشه هاي تيز اين آبنماها باعث صدمه زدن به افراد ميگردد) و همچنين محل شير فلكه و درپوش فلزي آبنما در محل رفت و آمد باعث آن ميشود كه هنگام عبور از روي درپوش ها صداهاي ناهنجاري فضا را در بر گيرد.

كانون پرورش فكري كودكان و نوجوانان امام شهر (يزد)

اين كانون به مانند كانون شرح داده شده در تهران در داخل پاركي قرار گرفته است. اما به نسبت پارك كانون تهران، اين پارك داراي حفاظ هايي است كه آن را از حالت عمومي تقريباً خارج ميسازد.

ساختمان اين كانون در ابتداي امر براي كتابخانه كودكان و نوجوانان در نظر گرفته شده بود اما در حال حاضر با تقسيمات و پارتيشن بندي هايي كه خود مسئولين انجام داده اند به صورت يك كانون پرورشي درآمده است.

اين كانون داراي بخشهاي زير مي باشد :

- كتابخانه

- سالن نمايش فيلم و گردهمايي

- اتاق قصه گويي

- اتاق آسمان نما

- كلاس ادبي

محاسن :

1- قرارگيري سالن كتابخانه در فضاي وسط و شكل گيري اتاق قصه گويي، آسمان نما و اتاق ادبي در اطراف آن به دليل دارا بودن درب ايجاد مزاحمت نمي كند.

2- وجود گلخانه در ساختمان باعث زيبايي فضا گرديده است و همچنين فضاي ساختمان را به 2 بخش مجزا تقسيم مي كند. كه اين امر باعث گرديده است كه بسياري از گردهمايي ها و همايشهاي استان در داخل اين سالن گردهمايي اين كانون انجام پذيرد.

3- وجود نقاشي هاي مربوط به معرفي هر مكان بر روي درب ورودي آن از محاسن فضاي كانون است.

معايب :

1- سالن مطالعه كودكان و نوجوانان مشترك مي باشد و فقط زمان استفاده گروهها از سالن متفاوت است.

2- در فضاي سبز اين كانون محلي براي نشستن بچه ها در نظر گرفته نشده است و اگر كلاسي در حياط برپا شود بچه ها ناچارند يا برروي لبه جدول باغچه بنشينند يا اين كه صندلي هايشان را به همراه خود به حياط بياورند.